Alhamdu lillahi Rabbil Alamin. Tsira da amincin Allah su tabbata ga fiyayyen halitta, Annabi Muhammad (SAW), iyalansa da sahabbansa gaba ɗaya.
Tambayar “Menene ilimi?” na daga cikin muhimman tambayoyi da ɗan Adam ke yawan yi tun fil azal. Ilimi shi ne ginshiƙin rayuwa, hasken tunani, kuma makamin ci gaban al’umma. Babu wata al’umma da ta bunƙasa face ta hanyar ilimi, haka kuma babu wata al’umma da ta faɗi ƙasa face saboda jahilci.
A cikin wannan rubutu, za mu yi cikakken bayani game da ma’anar ilimi, nau’o’insa, matsayinsa a Musulunci, amfaninsa ga rayuwa, da kuma hanyoyin da ya kamata a nemi ilimi bisa tsari da ka’ida.
Menene Ilimi?
A fahimtar Hausa da Musulunci, ilimi na nufin sani da fahimtar abu a kan hakikaninsa cikin yakini, kishiyar jahilci. Wato samun cikakkiyar fahimta game da wani abu ba tare da ruɗani ko zato ba.
A harshen Larabci, kalmar Ilmi tana nufin sani, gane gaskiya, da kuma fahimtar hakikanin abu. Wannan na nufin ilimi ba wai jin labari kawai ba ne, sai an fahimta kuma an tabbatar da sahihancin abin da aka sani.
Ilimi a Musulunci
A Musulunci, ilimi yana da matsayi mai girma ƙwarai. Musulunci addini ne da aka gina shi a kan ilimi, hujja da fahimta. Ayar farko da aka saukar wa Annabi Muhammad (SAW) ita ce:
“Karanta da sunan Ubangijinka wanda Ya halitta.”
(Qur’ani 96:1)
Wannan aya kaɗai ta isa ta nuna muhimmancin ilimi a Musulunci.
Rarrabuwar Ilimi a Musulunci
A Musulunci, ilimi ya kasu kashi biyu:
1. Ilimin Addini (Ilimin Shari’a)
Wannan shi ne ilimin:
- Sanin Allah (Tauhidi)
- Sanin yadda ake bautar Allah
- Sanin halal da haram
- Sanin akida, fikihu, tafsiri, hadisi da sirar Annabi (SAW)
Wannan ilimi wajibi ne ga kowane Musulmi gwargwadon halinsa. Ana kiran wannan nau’i da Fardhu Ain, wato dole ne kowane Musulmi ya san abin da zai gyara addininsa.
2. Ilimin Rayuwa (Ilimin Duniya)
Ilimin rayuwa shi ne duk wani ilimi da zai:
- Inganta rayuwar ɗan Adam
- Samar da sana’a
- Bunƙasa tattalin arziki
- Samar da tsaro da walwala
Misalai sun haɗa da:
- Ilimin likitanci
- Ilimin injiniya
- Ilimin koyarwa
- Ilimin kasuwanci
- Ilimin fasaha da kimiyya
Wannan ilimi yakan zama Fardhu Kifaya, wato idan wasu daga cikin al’umma sun koya shi, sauran sun tsira.
Muhimmancin Ilimi ga Dan Adam
1. Ilimi Haske Ne
Ilmi haske ne da ke fitar da mutum daga duhun jahilci zuwa hasken fahimta. Jahilci na jawo rikici, zalunci da ruɗani, yayin da ilimi ke kawo tsari da adalci.
2. Ilimi Na Daukaka Matsayin Mutum
Allah Ya ce a cikin Al-Qur’ani:
“Allah yana ɗaukaka waɗanda suka yi imani da ku da kuma waɗanda aka ba su ilimi da darajoji.”
(Qur’ani 58:11)
Wannan na nuna cewa ilimi hanya ce ta ɗaukaka a duniya da lahira.
3. Ilimi Ginshikin Ci Gaban Al’umma Ne
Duk wata al’umma da ta ci gaba a duniya, ta yi hakan ne ta hanyar ilimi. Ilimi yana samar da:
- Ci gaban tattalin arziki
- Ingantaccen shugabanci
- Kyakkyawar zamantakewa
Neman Ilimi a Musulunci
Neman ilimi ibada ce a Musulunci. Annabi Muhammad (SAW) ya ce:
“Neman ilimi wajibi ne ga kowane Musulmi.”
Wannan hadisi ya haɗa ilimin addini da na rayuwa, matuƙar ilimin yana da amfani.
Ka’idojin Neman Ilimi
Domin ilimi ya zama mai albarka, akwai wasu muhimman ka’idoji:
1. Ikhlasi (Niyya Mai Kyau)
A nemi ilimi don neman yardar Allah, ba don girman kai ko raina wasu ba.
2. Aiki da Ilimi
Ilmi ba shi da amfani idan ba a aikata shi ba. Ilimi da aiki suna tafiya tare.
3. Bin Hanyar Da Ta Dace
A nemi ilimi ta hanyoyi halal da ingantattu.
Ilimin Da Aka Haramta
A Musulunci, ba dukkan ilimi ne halal ba. Akwai wasu ilimomi da aka haramta saboda illolinsu, kamar:
- Ilimin sihiri
- Tsafi da bokanci
- Duk ilimin da ke kai mutum zuwa ga shirka ko cutar da al’umma
Wannan ya dogara ne da ƙa’idar Musulunci ta:
“La darara wa la dirara”
(Ba cutarwa, ba cutar da wani).
Ilimi da Kalubalen Zamani
A wannan zamani, akwai ilmomi da ke buƙatar kulawa sosai, musamman:
- Philosophy
- Psychology
- Economics
- Law
Dalibai Musulmi dole ne su tsare imaninsu, su rike akidarsu, kuma su tantance duk abin da ya saɓa wa Musulunci.
Amfanin Ilimi Ga Duniya da Lahira
- Yana taimaka wa mutum ya san Ubangijinsa
- Yana gyara halayya
- Yana ba da dama ta sana’a
- Yana samar da adalci
- Yana rage jahilci da fitina
Rawar Iyaye da Al’umma a Ilimi
Ilimi ba nauyin mutum ɗaya ba ne. Iyayen yara, malamai da shugabanni suna da rawar takawa wajen:
- Ƙarfafa sha’awar ilimi
- Samar da ingantattun makarantu
- Taimaka wa masu ƙaramin ƙarfi
Kammalawa
A taƙaice, ilimi shi ne ginshiƙin rayuwa, hasken zuciya, da hanyar tsira a duniya da lahira. Duk ilimin da ke amfanar ɗan Adam kuma bai saɓa wa dokokin Allah ba, ilimi ne mai albarka.
Ya wajaba a kanmu mu nemi ilimi da ikhlasi, mu yi aiki da shi, mu kuma yada shi ga al’umma domin samun ci gaba mai ɗorewa.
Allah ne mafi sani.
Allah Ya ƙara mana ilimi mai amfani, Ya kuma kare mu daga ilimin da ba shi da amfani. Ameen 🤲